Een ander idee dat tegenwoordig steeds nadrukkelijker wordt uitgedragen, is dat “grenzen gerespecteerd moeten worden”. Als reactie op grensoverschrijdend gedrag komt die boodschap eerder eeuwen te laat dan te vroeg. Toch mist ze een belangrijke nuance en kan ze, wanneer we haar te absoluut gebruiken, onze eigen ontwikkeling in de weg staan. Zeker binnen langdurige relaties, waarin mensen onvermijdelijk met elkaars behoeften, verwachtingen en gevoeligheden botsen, volstaat het niet om te verwachten dat de ander onze grenzen altijd vanzelf kent en respecteert.
Een betere uitspraak zou daarom zijn: “Grenzen moeten worden toegepast.” Dat taalgebruik brengt twee belangrijke nuances naar voren. Het wijst niet alleen naar wat de ander moet doen, maar ook naar onze eigen verantwoordelijkheid. Tegelijk raakt het aan een belangrijk groeipunt binnen hechtingsproblematiek. Pleasen is daar een duidelijk voorbeeld van.
De ander pleasen is vaak een aangeleerde manier om gezien, erkend of geliefd te worden. Zelfs wanneer we oprecht iets voor iemand willen doen, kunnen verschillende motieven naast elkaar bestaan. We helpen de ander, maar hopen misschien ook op waardering, verbinding of bevestiging. Daar is op zichzelf niets verkeerd mee. Mensen zijn sociale wezens en de blik van anderen heeft veel invloed op hoe we onszelf ervaren.
Het eerste probleem ontstaat wanneer we onze eigen grenzen verleggen om die erkenning te krijgen. We verlaten onszelf in de hoop door de ander gezien te worden. Ook dat hoeft niet altijd problematisch te zijn. Binnen betekenisvolle relaties kiezen mensen er soms bewust voor om mee te bewegen, iets op te offeren of tijdelijk meer te geven dan ze ontvangen. Het verschil ligt in de mate van keuzevrijheid: doen we het omdat we ervoor kiezen, of omdat we bang zijn dat de ander ons anders niet meer graag zal zien?
Een tweede probleem ontstaat wanneer het pleasen niet het gevoel van erkenning oplevert waarop we hoopten. De onrust die daardoor ontstaat, kan vervolgens aan de ander worden toegeschreven. We hebben veel gegeven, maar voelen ons nog altijd niet gezien. Uit die teleurstelling kan wrok groeien.
In zulke situaties heeft de ander onze grens niet noodzakelijk overschreden. Soms hebben we onze grens zelf verlegd, niet uitgesproken of zelfs voor onszelf genegeerd. De ander wist mogelijk niet eens dat we iets gaven wat we eigenlijk niet wilden geven. Dat sluit niet uit dat mensen misbruik kunnen maken van pleasegedrag of bewust over grenzen kunnen gaan. Het maakt alleen zichtbaar dat niet iedere ervaren grensoverschrijding uitsluitend bij de ander begint.
Voor veel mensen ligt daar een belangrijk groeipunt. Naarmate we onszelf beter leren zien en erkennen, hoeven we de ander minder te gebruiken om die erkenning voor ons te produceren. Dan ontstaat er ook meer ruimte om werkelijk naar de ander te kijken. Soms blijkt achteraf dat al dat pleasen niet nodig was: de ander had nooit gevraagd dat we onszelf zouden verlaten.
In sommige relaties zijn schadelijke patronen, waaronder dwangmatig pleasen, zo ver doorgedreven dat de psychische of lichamelijke integriteit van een persoon wordt aangetast. Zulke relaties noemen we vaak toxisch. Psychologisch of fysiek geweld kan voortkomen uit diepe pijn, angst of onverwerkte ervaringen, maar die achtergrond maakt het gedrag niet minder schadelijk en neemt de verantwoordelijkheid van de pleger niet weg.
Juist in zulke relaties wordt zichtbaar waarom het niet volstaat dat grenzen alleen “gerespecteerd moeten worden”. Daarmee leggen we de uitvoering van onze grens volledig bij de ander. Een grens is echter geen middel waarmee we iemand kunnen controleren. “Je mag niet tegen mij schreeuwen” zegt wat we niet aanvaarden; “Als je tegen mij schreeuwt, beëindig ik het gesprek en neem ik afstand” maakt duidelijk wat we zelf zullen doen. “Grenzen toepassen” betekent niet dat wij verantwoordelijk zijn voor het schadelijke gedrag van de ander. Het betekent dat we, voor zover dat veilig en mogelijk is, verantwoordelijkheid nemen voor onze bescherming. Wie voortdurend pleast, doet vaak het tegenovergestelde: alle aandacht gaat naar wat de ander voelt en nodig heeft, terwijl de eigen signalen en behoeften naar de achtergrond verdwijnen.
De eerste persoon die we daarom moeten leren “pleasen”, zijn wijzelf. Dat betekent niet dat we iedere impuls volgen of alleen nog met onszelf rekening houden. Het betekent dat we onze gevoelens, behoeften en grenzen leren opmerken en ernstig nemen. Pas wanneer we onszelf niet langer hoeven te verlaten om verbinding te behouden, kunnen we de ander werkelijk zien. Onze zorg wordt dan geen poging meer om erkenning af te dwingen, maar een vrije keuze om iets voor iemand te betekenen.
Bewegingen zoals #MeToo laten tegelijk zien hoe krachtig dit andere taalgebruik kan zijn. Hun boodschap is niet alleen dat grenzen gerespecteerd moeten worden, maar dat de samenleving en de wetgever ze ook moeten toepassen. Grensoverschrijdend gedrag mag niet afhankelijk blijven van de bereidheid van de pleger om ermee te stoppen. Er moeten duidelijke normen bestaan en wanneer die worden overschreden, moeten instellingen, wetgevers en justitie handelen.
Voor mannen is de eigen grenzen leren bewaken een belangrijk onderdeel van zichzelf graag zien en van emotionele volwassenheid. Zelfliefde betekent hier niet alleen mild tegen zichzelf spreken, maar ook gevoelens, behoeften en lichamelijke signalen ernstig nemen en zichzelf beschermen wanneer dat nodig is. Veel mannen hebben geleerd kwetsbaarheid te onderdrukken en verwachten daardoor soms dat de ander aanvoelt wat zij zelf moeilijk kunnen uitspreken. Wie verantwoordelijkheid leert nemen voor wat er vanbinnen gebeurt, hoeft spanning, krenking en onmacht minder snel te uiten via controle, afstandelijkheid, woede of geweld. Dat is niet alleen belangrijk voor de veiligheid binnen relaties. Hoe meer macht een man bezit, hoe groter zijn verantwoordelijkheid om zijn innerlijke conflicten niet te laten uitgroeien tot beslissingen waarvan hele bevolkingen de gevolgen dragen. Dat alleen al is een zeer goede reden om meer vrouwen leiding te laten nemen.